خلاصه توصـیه‌های مطرح شده در نشست گروه سلامت و همکاری‌های بین الملل فرهنگستان در مورد سواد سلامت و چالشهای تغذیه در کشور

توسعه الگوی بسته امنیت غذایی (باغ) در جهت ارتقا امنیت غذا و تغذیه کشور

نقش تغذیه و امنیت غذایی در سلامت، افزایش کارآیی و ارتباط آن با توسعه اقتصادی و اجتماعی مورد تایید گزارشات جهانی    می باشد و در اسناد بالادستی نظام جمهوری اسلامی ایران به کرات به این مهم پرداخته شده است. گرسنگی و ناامنی غذایی مسایل اجتماعی، سیاسی و امنیتی زیادی به همراه دارد. از بعد اجتماعی و سیاسی منجر به دزدی، ناامنی و شورش‌های اجتماعی می‌شود و باعث افزایش نارضایتی عمومی و تضعیف ساختار حکومتی شده و کشور در مقابل تهدیدات داخلی و خارجی وضعیت شکننده ای پیدا می‌کند. لذا بدون شک امنیت غذایی با امنیت ملی گره خورده است. امروزه جنگ و درگیری‌ها‌، تغییرات آب ‌و هوایی و حوادث زیست محیطی، همه‌گیری کووید-۱۹و شوک‌ها و رکود اقتصادی مرتبط با آن، باعث افزایش شیوع گرسنگی و ناامنی غذایی در جهان شده است. در ایران نیز همپای اتفاقات جهانی بررسی‌های ملی نشان از وخیم تر شدن شاخص‌های سلامت تغذیه ای کشور بویژه در استان‌های کم برخوردار (سیستان و بلوچستان، هرمزگان، بوشهر، خوزستان، کهگیلویه و بویراحمد، کرمان، ایلام و خراسان جنوبی) است. نبود امنیت غذا و تغذیه، باعث ایجاد اشکال مختلفی از سوتغذیه از قبیل کوتاه قدی، لاغری و کم وزنی و نیز قدرت فراگیری در کودکان، تاثیر جدی در سلامت گروه‌های آسیب پذیر، زنان باردار، افراد دارای بیماری‌های زمینه ای در استان‌های کم برخوردار و نیز کاهش قدرت تولید افراد و جامعه خواهد داشت. معضلات ملی و بین‌المللی که ایران را در معرض خطر ناامنی غذایی قرار میدهد بالطبع در استان‌های کم برخوردار تشدید می‌یابد به طوری که نتایج برنامه رصد وضعیت سوء تغذیه و ناامنی غذایی در سال ۱۴۰۰ حاکی از افزایش سوء تغذیه در کودکان و ناامنی غذایی خانوارها نشان داد که شیوع لاغری در کودکان ۲ تا ۵ سال در استان‌های کم برخوردار و ناامن غذایی ۳/۴ تا ۷/ ۱۱درصد و همچنین شیوع کوتاه قدی ۶/۴ تا ۱۹/۷ درصد است که در مقایسه با نتایج بررسی ملی تن سنجی در سال ۱۳۹۶، شیوع سوء تغذیه در کودکان به طور قابل توجهی افزایش نشان داده است. همچنین ناامنی غذایی خانواده در استان‌های مذکور ۴۶ تا ۷۰ درصد می‌باشد. چالش‌های تغذیه ای در سایر استان‌ها و مناطق کشور نیز مطرح است. خانوارهای با فرهنگ غذایی نامطلوب، تاثیر جدی در سلامت گروه‌های آسیب پذیر، زنان باردار، افراد دارای بیماری‌های زمینه ای در استان‌های کم برخوردار خواهد داشت. از طرفی در سایر مناطق کشور و خانوارهای با فرهنگ غذایی نامطلوب ، کمبود انواع ریز مغذی‌ها و بیماری‌های غیرواگیر مرتبط با تغذیه از جمله اضافه وزن و چاقی، دیابت، بیماری‌های قلبی و عروقی و انواع سرطان‌ها می‌شود. این بیماری‌ها در حال حاضر ۸۰% علل مرگ و میر در کشور را شامل می‌شوند و الگوی غذایی مهمترین عامل خطر ابتلا به این بیماری‌ها به شمار می‌رود.همین امر باعث تدوین سند بسته امنیت غذایی با رویکرد تحقق عدالت تغذیه ای و بهره مندی گروه جمیتی و استان‌های هدف شده است.

براساس گزارش مرکز آمار ایران در آذر ماه ۱۴۰۰، گروه خوراکی‌ها، آشامیدنی و دخانیات نسبت به سال پایه ۱۳۹۵ تورم ۵۰۴ درصدی را تجربه کرده و خانوارهای ایرانی برای همان سبد خوراکی سال ۱۳۹۵ باید هزینه ۵ برابر در سال ۱۴۰۰ پرداخت می‌کردند. برنامه رصد وضعیت سوء تغذیه و ناامنی غذایی در سال ۱۴۰۰ حاکی از افزایش سوء تغذیه در کودکان و ناامنی غذایی خانوارها میباشد. بطور کلی سوءتغذیه، در همه اشکال آن، هزینه‌های بالایی بر افراد، خانواده‌ها و کشورها تحمیل می‌کند و یک مانع بزرگ برای دستیابی به اهداف توسعه است. کاهش سوء تغذیه کمک قابل توجهی به کاهش فقر و صرفه جویی در بودجه دولت خواهد کرد.

بنابراین ضروری است که پرداختن به همه اشکال سوء تغذیه به یک اولویت اصلی برنامه‌ها تبدیل شود. در شرایطی که دولت و نظام طبق فرمایش مقام معظم رهیری بر جوانی جمعیت و توجه به افزایش بٌعد خانوار دارد باید به سلامت کودکان و جوانان و نسل چهارم انقلاب توجه ویژه ای داشت، سلامت این نسل است که می‌تواند نیروی کار پویا، متفکر، خلاقِ دارای بصیرت را در جامعه ایرانی اسلامی داشته باشیم. رشد و تکامل دوران کودکی از تمام جوانب حاِئز اهمیت است. کودک سالم در طول دوران آتی زندگی خود از بسیاری بیمار‌ها مصون خواهد ماند و در نتیجه ما جامعه سالم تری خواهیم داشت.

وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی از دیرباز برنامه‌های متعددی برای ارتقا امنیت غذا و تغذیه جامعه بکار بسته است از جمله این موارد برنامه مکمل یاری برای کودکان و مادران باردار، شناسایی کودکان و مادران باردار آسیب پذیر نیازمند جهت دریافت سبد حمایتی معیشتی، آموزش تغذیه در جامعه، جذب و بکار گیری کارشناس‌های تغذیه در نظام شبکه برای ارائه خدمات آموزشی و مشاوره تغذیه می‌باشد. بدلیل کمبود منابع دولتی این برنامه‌ها پوشش کامل نداشته و غالبا شامل افراد با اولویت بالا می‌شود؛ بنابراین نیاز است به سمت برنامه‌های توسعه محور و توانمندسازی جامعه جهت ارتقا وضعیت تغذیه حرکت کرد. مشارکت مردم و ذینفعان در بر نامه‌های سلامت محور، بهره مندی از منابع مالی پایدار، بهره گیری از انجمن‌های علمی و  سازمان‌های حمایتی،  جلب مشارکت و مسئولیت پذیری اجتماعی در بخش‌های دولتی و غیر دولتی در دستور کار  وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی قرار گرفته است.  از جمله برنامه‌های توسعه محور که با هدف ارتقا امنیت غذا و تغذیه جامعه تدوین شده است الگوی بسته امنیت غذا و تغذیه (باغ) می‌باشد. در طرح پیشگام الگوی (باغ) در هفت شهرستان از هفت استان ناامن غذایی ( خوزستان، کرمان، ایلام، خراسان جنوبی، بوشهر، هرمزگان، کهگیلویه و بویراحمد و سیستان و بلوچستان) در قالب سند ملی تغذیه و امنیت غذایی طی سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۷ طراحی، اجرا و ارزشیابی شد. 

گزارش  پایلوت اجرای الگوی باغ در یک شهرستان از ۷ استان کم برخوردار در دبیر خانه شورای عالی سلامت و امنیت غذایی ارائه و منجر به اخذ مصوبه کمیسیون دائمی شورای عالی سلامت و امنیت غذایی در آذر ماه ۱۳۹۷ گردید.

با توجه به اینکه هدف راهبردی الگوی ارتقای امنیت غذا و تغذیه (باغ) در استانهای کم برخوردار، بهبود وضعیت امنیت غذا و تغذیه در استان‌های ناامن غذایی تا پایان برنامه هفتم توسعه کشور است و این الگو شامل برنامه‌های کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت با توانمند سازی جامعه و حمایت طلبی از کلیه ذی نقشان اجرا ست لذا به عنوان یک برنامه توسعه محور و عدالت محور میباشد که شامل گام‌های زیر است:

۱-شناسایی خانوارهای ناامن غذایی، ۲- آموزش اصول و فنون مدیریت تغذیه خانواده بر اساس بسته استاندارد، ۳- ارایه خدمات حمایت اجتماعی با هدف خوداتکایی خانواده، ۴-  اقدام جامعه شامل تقویت همکاری بین بخشی ادارات شهرستان و مشارکت مردم در کاهش عوامل خطر مسبب در ناامنی غذایی و مداخلات مناسب به رهبری فرماندار.

آئین نامه اجرایی جهت توسعه الگوی باغ در استان‌های ناامن غذایی تهیه و ویرایش نهایی آن در ۱۰ ماده و ۹ تبصره به تصویب دبیرخانه شورای عالی سلامت و امنیت غذایی رسیده است. ساز و کار اجرای برنامه (شامل برنامه ‌ریزی، استقرار و نظارت) در سطوح ملی تا شهرستانی مطابق با «آیین ‌نامه اجرایی» است که با نامه به شماره ۷۳/۱۰۳در تاریخ ۱۴۰۰/۰۷/۰۶ از سوی دبیرخانه شورای عالی سلامت و امنیت غذایی کشور به دستگاه‌‌های اجرایی ذینفع ابلاغ شده است.

یادآور می‌شود سند بسته امنیت غذایی در استان‌ها و خانوارهای کم برخوردار در طی دو کمیسیون دائمی در سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۰  به امضاء معاونین وزراء، سازمان‌های عضو اصلی شورای عالی سلامت  و امنیت غذایی رسیده و در نسخه ۱۴۰۰ بدلیل شرایط حذف یارانه‌ها از خیلی اقدام غذایی و شرایط تحریم و کووید ۱۹ مشکل امنیت غذایی را در کل کشور فراگیر کرد متن مصوبه بدلیل اولویت اجرا برا ی دو سال به ۸ استان هدف و برای ۳ سال آتی به تدریح براساس اولویت شواهد مبنی بر سوء تغذیه در کودکان و جامعه هدف سالانه استان‌های جدید به برنامه اضافه خواهد شد، تا در انتهای ۵ سال از زمان تصویب در شورای عالی سلامت و امنیت غذایی کل کشور را تحت پوشش قرار دهد. با توجه به موارد از پیش گفته شده، به نظر میرسد طرح موضوع در جلسه آتی شورای عالی سلامت و امنیت غذایی و تصویب آن با توجه به اتفاقات پیش روی جهان و ایران و افزایش ناامنی غذایی و سوء تغذیه جزو ضروریات باشد.

 لذا پیشنهاد می‌شود موضوع به فوریت در اولین جلسه شورای عالی سلامت و امنیت غذایی مطرح و اجرای آن به ۸ استان ناامن غذایی ابلاغ شود؛ و نیز از هزینه‌های گزاف سوءتغذیه آن در آینده پیشگیری گردد تا روند توسعه کشور با مشکل مواجه نشود.