هپاتیت؛ چالش خاموش سلامت و ضرورت عزم ملی برای پیشگیری و حذف
هپاتیت‌های ویروسی از جمله مسائل مهم و پایدار سلامت عمومی در جهان معاصرند که به‌رغم پیشرفت‌های چشمگیر دانش پزشکی در زمینه پیشگیری، تشخیص و درمان، همچنان سلامت و کیفیت زندگی میلیون‌ها انسان را در معرض تهدید قرار می‌دهند. هفته ملی اطلاع‌رسانی هپاتیت فرصتی مغتنم برای بازاندیشی در ابعاد علمی، بهداشتی و اجتماعی این بیماری‌ها و تأکید بر ضرورت اتخاذ رویکردی جامع، آینده‌نگر و مبتنی بر شواهد برای مهار و حذف آنهاست.
هپاتیت‌های ویروسی، به‌ویژه انواع B و C، به دلیل ماهیت گاه خاموش و سیر تدریجی بیماری، از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. بسیاری از مبتلایان ممکن است سال‌ها بدون نشانه بالینی مشخص زندگی کنند، در حالی که فرایند آسیب به بافت کبد در آنان ادامه دارد. تشخیص دیرهنگام می‌تواند به عوارض جبران‌ناپذیری همچون فیبروز پیشرفته، سیروز کبدی، نارسایی کبد و سرطان اولیه کبد منجر شود. از این منظر، هپاتیت صرفاً یک بیماری عفونی نیست، بلکه مسئله‌ای چندبعدی در قلمرو سلامت فردی، امنیت سلامت جامعه و توسعه پایدار کشور به شمار می‌آید.
در ایران، به برکت گسترش شبکه بهداشت و درمان، اجرای برنامه ملی واکسیناسیون هپاتیت B، ارتقای ایمنی خون و فرآورده‌های خونی و توسعه امکانات تشخیصی و درمانی، دستاوردهای ارزشمندی در کنترل این بیماری حاصل شده است. با این حال، شواهد مطالعات اپیدمیولوژیک نشان می‌دهد که هپاتیت‌های ویروسی همچنان نیازمند توجه مستمر و برنامه‌ریزی علمی هستند. برآوردهای منتشرشده، شیوع هپاتیت B در جمعیت عمومی ایران را در حدود ۲/۲ درصد و شیوع هپاتیت C را در حدود ۱/۲۶ درصد گزارش کرده‌اند؛ ارقامی که باید با توجه به تفاوت‌های جغرافیایی، جمعیتی و زمانی و نیز محدودیت‌های مطالعات موجود تفسیر شوند. فقدان داده‌های کاملاً به‌روز و یکپارچه در سطح ملی، ضرورت تقویت نظام مراقبت اپیدمیولوژیک و استقرار سازوکارهای منظم پایش و ارزیابی را بیش از پیش آشکار می‌سازد.
انتقال هپاتیت‌های B و C عمدتاً از طریق تماس با خون آلوده، استفاده از تجهیزات تزریقی و پزشکی غیراستریل، وسایل تیز و برنده آلوده و، در مورد هپاتیت B، از طریق تماس جنسی و انتقال از مادر مبتلا به نوزاد صورت می‌گیرد. بنابراین، پیشگیری از انتقال مادر به کودک، رعایت دقیق اصول کنترل عفونت در مراکز درمانی و دندان‌پزشکی، تضمین ایمنی خون و فرآورده‌های خونی و دسترسی به تجهیزات استریل در خدمات سلامت و زیبایی، از ارکان اساسی مهار بیماری محسوب می‌شوند.
پیامدهای هپاتیت به آسیب‌های جسمانی و اختلال عملکرد کبد محدود نمی‌شود. هزینه‌های طولانی‌مدت تشخیص و درمان، کاهش توانایی فعالیت و اشتغال، افت کیفیت زندگی، تحمیل بار اقتصادی بر خانواده‌ها و افزایش نیاز به خدمات تخصصی و بیمارستانی، از جمله آثار گسترده این بیماری بر جامعه و نظام سلامت هستند. در کنار این پیامدها، انگ اجتماعی، برداشت‌های نادرست و رفتارهای تبعیض‌آمیز می‌توانند مبتلایان را با رنجی مضاعف مواجه سازند و حتی آنان را از مراجعه به مراکز تشخیصی و درمانی بازدارند. باید تأکید کرد که ابتلا به هپاتیت نه مبنای قضاوت اخلاقی درباره افراد است و نه توجیهی برای محروم‌سازی آنان از حقوق انسانی، اجتماعی و شهروندی. صیانت از کرامت بیماران، حفظ محرمانگی اطلاعات پزشکی و تضمین دسترسی برابر آنان به خدمات سلامت، بخشی جدایی‌ناپذیر از مسئولیت اخلاقی جامعه و نظام سلامت است.
تحولات دانش پزشکی در دهه‌های اخیر افق‌های امیدبخشی برای مقابله با این بیماری گشوده است. واکسیناسیون مؤثر علیه هپاتیت B، به‌ویژه تزریق به‌موقع واکسن در بدو تولد، امکان پیشگیری از بخش مهمی از موارد ابتلا را فراهم کرده است. اگرچه درمان دارویی هپاتیت B مزمن در بسیاری از بیماران با هدف مهار تکثیر ویروس و پیشگیری از پیشرفت آسیب کبدی انجام می‌شود، داروهای ضدویروسی مستقیم توانسته‌اند هپاتیت C را در بیش از ۹۵ درصد مبتلایان درمان کنند. این دستاورد علمی، هپاتیت C را از یک بیماری مزمن و تهدیدکننده به بیماری‌ای با امکان درمان قطعی در بخش عمده بیماران تبدیل کرده است. ازاین‌رو، هدف‌گذاری سازمان جهانی بهداشت برای حذف هپاتیت‌های ویروسی به‌عنوان یک تهدید مهم سلامت عمومی تا سال ۲۰۳۰، هدفی مبتنی بر ظرفیت‌های واقعی علم و فناوری پزشکی است؛ هرچند تحقق آن مستلزم تعهد پایدار دولت‌ها و مشارکت مؤثر جوامع خواهد بود.
روابط‌عمومی و اموربین الملل فرهنگستان‌‌علوم‌پزشکی
