تأکید بر تقویت پیوند آموزش پزشکی با نظام سلامت و رفع موانع بهره‌مندی عادلانه مردم از خدمات سلامت
نشست گروه قرآن، عترت و سلامت فرهنگستان علوم پزشکی با مشارکت گروه علوم بالینی و گروه آموزش پزشکی، روز ۲۹ مهرماه ۱۴۰۵ با دو محور «ادامه بحث ادغام آموزش و خدمات سلامت» و «مؤلفه‌های ارتقای بهره‌مندی جامعه از خدمات بهداشتی و درمانی با رویکرد عدالت در سلامت» برگزار شد. در این نشست، ضمن بررسی دستاوردها و چالش‌های ادغام آموزش پزشکی در نظام ارائه خدمات سلامت، راهکارهای تقویت ارتباط میان آموزش و خدمات و نیز الزامات تحقق عدالت در بهره‌مندی مردم از خدمات بهداشتی و درمانی مورد بحث قرار گرفت.
بررسی دستاوردها و چالش‌های ادغام آموزش پزشکی و خدمات سلامت
در بخش نخست نشست، پس از قرائت آیاتی از سوره مبارکه حدید، دکتر محمدحسین نیک‌نام، رئیس گروه قرآن، عترت و سلامت فرهنگستان علوم پزشکی، به تفسیر آیه ۲۵ این سوره پرداخت و با اشاره به مفاهیم و پیام‌های این آیه، مقدمه‌ای برای ورود به مباحث عدالت ارائه کرد. ایشان در ادامه، به سابقه بحث عدالت در سلامت در گروه قرآن، عترت و سلامت فرهنگستان علوم پزشکی پرداخت و محورهایی از جمله عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت، مشارکت مالی در نظام سلامت، نظام شبکه بهداشت و درمان و طرح ادغام آموزش و خدمات پزشکی را مطرح کرد. وی با اشاره به تأثیر هر یک از این عوامل بر تحقق عدالت در سلامت، بر ضرورت بررسی نقش آن‌ها در ارتقای دسترسی عادلانه مردم به خدمات بهداشتی و درمانی تأکید کرد. دکتر نیک‌نام همچنین با اشاره به اهمیت ادغام آموزش و خدمات سلامت، توجه مجامع و نهادهای بین‌المللی به این موضوع، به‌ویژه در اجلاس‌های سازمان ملل متحد، را یادآور شد.
تشریح ظرفیت‌ها و ضرورت بازنگری در اجرای طرح ادغام
در ادامه نشست، دکتر فریدون عزیزی، از گروه علوم بالینی فرهنگستان علوم پزشکی، در سخنرانی خود با عنوان «چالش‌ها و ظرفیت‌های طرح ادغام»، به بررسی اهداف شکل‌گیری این سیاست و تحولات حاصل از اجرای آن پرداخت.
وی با اشاره به اهداف اولیه ادغام آموزش پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی، تأمین نیروی انسانی مورد نیاز کشور و پاسخگویی بهتر به نیازهای سلامت جامعه را از دلایل اصلی اجرای این طرح برشمرد. افزایش حضور دانشجویان در محیط‌های ارائه خدمت، گسترش عرصه‌های آموزشی، ارتقای سطح علمی بیمارستان‌ها و مراکز بهداشتی و توسعه مراقبت‌های سلامت نیز از جمله اهداف این سیاست عنوان شد.
در این بررسی، گسترش ظرفیت‌های آموزش پزشکی، افزایش تعداد رشته‌ها و دانش‌آموختگان تخصصی و فوق‌تخصصی، توسعه مراکز پژوهشی و تقویت توانمندی علمی کشور از جمله دستاوردهای ادغام مورد توجه قرار گرفت. در عین حال، دکتر عزیزی به چالش‌هایی همچون فاصله گرفتن تدریجی برخی دانشکده‌ها از نیازهای جامعه، تضعیف ارتباط میان آموزش و نظام ارائه خدمت، افت انگیزه و کیفیت آموزش در برخی شرایط و افزایش بار مدیریتی و درمانی دانشگاه‌های علوم پزشکی اشاره کرد.
از محورهای مهم این سخنرانی، ضرورت بازتعریف و تقویت ارتباط میان آموزش پزشکی و خدمات سلامت بود. در این چارچوب، اصلاح مدیریت بیمارستان‌های آموزشی، توجه هم‌زمان به نیازهای بیمار، دانشجو و جامعه، بازنگری در ظرفیت‌های تربیت نیروی انسانی بر مبنای نیازهای فعلی و آینده، تقویت پزشکی خانواده و توسعه مراکز خدمات جامع سلامت آموزشی مورد تأکید قرار گرفت.
همچنین، ایجاد سازوکارهای مشخص برای تعیین متولی برنامه، تخصیص منابع، تدوین اهداف آموزشی، توانمندسازی کارکنان مراکز سلامت و استقرار نظام نظارت و ارزشیابی مستمر، از اقدامات ضروری برای عملیاتی شدن اهداف ادغام مطرح شد. پیشنهاد تشکیل ستاد دائمی ادغام نیز با هدف برنامه‌ریزی، پایش اجرای سیاست‌ها و توانمندسازی مدیران نظام سلامت مورد توجه قرار گرفت.
سپس دکتر علیرضا اولیایی‌منش، از گروه آموزش پزشکی فرهنگستان علوم پزشکی، گزارشی از مطالعه گروه آموزش درباره ادغام آموزش پزشکی و خدمات سلامت ارائه داد.
در این گزارش، با اشاره به اهداف اولیه ادغام، از جمله تأمین نیروی انسانی مورد نیاز کشور، ارتقای کیفیت آموزش پزشکی، افزایش ارتباط دانشجویان با جامعه و پاسخگویی بهتر به نیازهای بهداشتی و درمانی مردم، ابعاد مختلف اجرای این سیاست و چالش‌های پیش روی آن بررسی شد. نتایج مطالعه، بر ضرورت ارزیابی عملکرد ادغام با توجه به اهداف اولیه و توجه هم‌زمان به دستاوردهای آموزشی و پیامدهای آن در نظام ارائه خدمات سلامت تأکید داشت.
بر اساس یافته‌های این مطالعه، ادغام آموزش پزشکی در نظام سلامت دستاوردهایی همچون افزایش ظرفیت تربیت نیروی انسانی، گسترش رشته‌های تخصصی و فوق‌تخصصی، تقویت توانمندی‌های بالینی دانش‌آموختگان، توسعه پژوهش‌های کاربردی و افزایش ظرفیت‌های علمی دانشگاه‌های علوم پزشکی به همراه داشته است. همچنین، حضور دانشجویان در محیط‌های ارائه خدمت، امکان کسب مهارت‌های عملی و آشنایی نزدیک‌تر با مسائل واقعی سلامت را فراهم کرده است.
با این حال، یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تحقق اهداف ادغام در همه ابعاد یکسان نبوده است. یکی از نکات محوری مطرح‌شده، این بود که دستاوردهای ادغام در حوزه آموزش پزشکی لزوماً به همان میزان به بهبود عملکرد نظام ارائه خدمات سلامت منجر نشده است. از این منظر، تقویت ارتباط عملیاتی و نظام‌مند میان آموزش، بهداشت و درمان و پرهیز از نگاه بخشی به این حوزه‌ها، از ضرورت‌های اصلاح وضعیت موجود به شمار می‌رود.
در ادامه، چالش‌هایی مانند توسعه کمی و گاه غیرضروری ظرفیت‌های آموزشی، تربیت نیروی انسانی نامتناسب با نیازهای واقعی جامعه، ضعف ارتباط میان دانشگاه‌ها و مراکز ارائه خدمت، غلبه فعالیت‌های درمانی بر مأموریت آموزشی، کاهش توجه به نیازهای سلامت عمومی و دشواری همکاری‌های بین‌رشته‌ای مورد توجه قرار گرفت. همچنین، موضوع تعارض منافع، ضرورت تقویت نظارت مستقل و اهمیت ایجاد توازن میان آموزش و ارائه خدمات درمانی از جمله محورهای مهم در ارزیابی نظام ادغام‌یافته عنوان شد.
دکتر اولیایی‌منش در چارچوب نتایج مطالعه، بر اهمیت اصلاح مدیریت ادغام، تعیین اهداف روشن، تقویت همکاری میان وزارتخانه‌ها و دانشگاه‌ها و استفاده از شواهد در تصمیم‌گیری‌های سیاستی تأکید کرد. در این مطالعه، بازنگری در انتخاب و توانمندسازی مدیران نظام سلامت، تقویت نقش راهبری وزارت بهداشت در آموزش پزشکی، کارآمدسازی نظام ارجاع و پزشکی خانواده، انطباق برنامه‌های آموزشی با نیازهای سلامت جامعه و اصلاح سازوکارهای تأمین مالی و ارزیابی از جمله راهکارهای دارای اولویت معرفی شده‌اند.
عدالت در سلامت؛ از دسترسی به خدمات تا بهره‌مندی مؤثر
در بخش دوم نشست، دکتر فرید ابوالحسنی، از دانشگاه علوم پزشکی تهران، موضوع «مؤلفه‌های ارتقای بهره‌مندی جامعه از خدمات بهداشتی و درمانی با رویکرد عدالت در سلامت» را تشریح کرد.
وی با پرداختن به مفهوم عدالت، بر ضرورت توجه به تفاوت نیازهای افراد و گروه‌های اجتماعی در طراحی و ارائه خدمات سلامت تأکید کرد. بر این اساس، عدالت در سلامت صرفاً به معنای ارائه خدمات یکسان به همه افراد نیست؛ بلکه مستلزم آن است که افراد دارای نیازهای مشابه از خدمات مشابه و افراد دارای نیازهای متفاوت از خدمات متناسب با نیازهای خود برخوردار شوند.
در این سخنرانی، عدالت در بهره‌مندی به‌عنوان وضعیتی تبیین شد که در آن، نیاز سلامت فرد عامل تعیین‌کننده برخورداری او از خدمات مورد نیاز، در چارچوب بسته خدمات سلامت، باشد. همچنین، مشارکت در تأمین مالی نظام سلامت باید متناسب با درآمد خانواده تنظیم شود، نه بر اساس میزان نیاز افراد به خدمات درمانی.
دکتر ابوالحسنی با اشاره به تفاوت میان دسترسی به خدمات و بهره‌مندی مؤثر، توضیح داد که فراهم بودن منابع به‌تنهایی تضمین‌کننده دریافت خدمت و دستیابی به پیامدهای مطلوب سلامت نیست. ممکن است بخشی از جمعیت نیازمند، به دلایل مختلف از مراجعه و دریافت خدمات بازبمانند یا پس از دریافت بخشی از خدمات، به نتیجه نهایی مورد انتظار نرسند. ازاین‌رو، شناسایی و برطرف کردن موانع بهره‌مندی، ارائه مناسب خدمات و پیگیری مستمر وضعیت دریافت‌کنندگان خدمت، از اجزای مهم تحقق پوشش مؤثر سلامت محسوب می‌شوند.
از دیگر محورهای این بحث، نقش ادغام خدمات، سطح‌بندی، نظام ارجاع و هماهنگی میان سطوح مختلف ارائه خدمت در ارتقای هم‌زمان عدالت و کارایی بود. بر این اساس، ارائه خدمات پرتکرار و کم‌پیچیدگی در سطوح اولیه و ارجاع موارد پیچیده‌تر به سطوح تخصصی، همراه با ایجاد هماهنگی میان خدمات، می‌تواند به استفاده بهتر از ظرفیت‌های موجود و افزایش دسترسی مردم کمک کند.
همچنین، بر ضرورت توجه به عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت، از جمله سواد، ایمنی، مسکن و اشتغال تأکید شد. بهبود وضعیت سلامت جامعه، علاوه بر ارائه خدمات تشخیصی و درمانی، نیازمند همکاری بخش‌های مختلف، شناسایی عوامل خطر، آگاه‌سازی عمومی و ایجاد سازوکارهای قانونی و اجرایی برای ایفای مسئولیت‌های بین‌بخشی است.
جمع‌بندی
مباحث مطرح‌شده در این نشست، بر دو ضرورت اساسی در نظام سلامت کشور تأکید داشت: نخست، تقویت پیوند مؤثر میان آموزش پزشکی و نظام ارائه خدمات سلامت، با حفظ دستاوردهای آموزشی و توجه به نیازهای واقعی جامعه؛ و دوم، ارتقای عدالت در سلامت از طریق رفع موانع بهره‌مندی، تناسب خدمات با نیازهای افراد، استفاده کارآمد از منابع و تقویت هماهنگی میان سطوح و بخش‌های مختلف نظام سلامت.
بر این اساس، ارزیابی مستمر سیاست‌های ادغام، اصلاح سازوکارهای مدیریتی و تأمین منابع، تقویت پزشکی خانواده و نظام ارجاع و توجه به عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت، از جمله محورهایی است که می‌تواند در مسیر پاسخگویی بیشتر نظام سلامت به نیازهای جامعه و تحقق بهره‌مندی عادلانه مردم از خدمات بهداشتی و درمانی مورد توجه قرار گیرد.
